Koyu Mod:
Yazar :
Pakize Küreç Nehbit , Haluk Konak
Özet :
Bilimsel ya da mühendislik amaçlı olarak kurulan jeodezik ağların, yerel deformasyonları ya da bölgenin sahip olduğu tektonik
hareketliliği algılayabilecek düzeyde ve sağlamlıkta olması beklenmektedir. Bu nedenle jeodezik ağların kalitelerinin sorgulanması
aşamasında; algılayabilirlik ve sağlamlık düzeylerinin bütünleşik olarak sorgulanması oldukça önemlidir. Jeodezik ağlarda sağlamlık,
güvenirlik ölçütlerinin bir fonksiyonundan elde edilmektedir. Güvenirlik ölçütleri öngörülen sınır değerleri yeterince karşılasa bile,
bir ölçüdeki kaba hata ağdaki tüm noktaların koordinat bilinmeyenlerini ayrı ayrı etkiler; hepsinde farklı büyüklükte deformasyona
yol açar ve herhangi bir ölçüdeki kaba hatanın etkisi ile farklı yönde ve oranda gerinler. Bu sebeple jeodezik ağların güvenirliklerinin
irdelenmesi işlemleri, bir durak noktasında en büyük gerinime yol açan gözleme denk gelen dış güven vektörünün araştırılması olarak
ele alınabilir. Dış güven vektörü, serbest ağ çözümlerinde datuma giren noktaların sayısına ve ağdaki dağılımına göre değişir. Bu
nedenle en büyük gerinime neden olan dış güven vektörü de normu en büyük olan vektör olarak tanımlanabilir. Bu durumda en büyük
gerinim bileşenlerinin büyüklükleri, her bir durak noktası için gözlem bağlantılarının oluşturduğu bir yüzeyi temsil eden gerinim
modelleri yardımıyla, datumdan bağımsız olarak elde edilir. Her bir durak noktası için kestirilen gerinim bileşenleri, gerinim alanının
öteleme bileşenlerinden bağımsızdır. Ancak ağ noktalarına ilişkin yer değiştirme büyüklükleri belirlenirken, sözü edilen öteleme
bileşenlerinin etkisi de giderilmelidir. Bu işlem ağdaki “toplam yer değiştirme büyüklüğünün minimum olmasını amaçlayan” global
bir başlangıç koşulu yazılarak gerçekleştirilir. Elde edilen düzeltilmiş global yer değiştirme büyüklükleri güven elipsoitlerinden
kestirilen eşik değer ile karşılaştırılır.
Bu çalışmada global başlangıç koşuluna alternatif olarak; her bir ağ noktasının temsil ettiği çokyüzlü (polihedron) için geliştirilen ve
toplam yer değiştirmenin minimum olmasını amaçlayan lokal başlangıç koşulları önerilmektedir. Global yer değiştirme büyüklükleri
tüm ağı temsil ederken, lokal yer değiştirme büyüklükleri komşu noktaların oluşturduğu ortak bir yüzeyi temsil eder. Yer değiştirme
vektörleri, model hipotezi testleri ile belirlenemeyen olası ölçü uyuşumsuzlukların koordinat bilinmeyenleri üzerindeki etkisini temsil
ettiği için, aynı zamanda ortaya çıkarılamayan minimum yer değiştirme büyüklüğü (algılayabilirlik düzeyi) ile karşılaştırılabilir
niteliktedir. Bu nedenle, herhangi bir durak noktası için elde edilen lokal ve global yer değiştirme büyüklüklerinin, bu noktalardaki
güven elipsoitlerinden kestirilen eşik değerlerin yanı sıra, algılayabilirlik düzeyleriyle de karşılaştırılması önerilmektedir.
Bu bildiride İZGAZ Doğal Gaz Alt Yapısının Jeodezik Ağlar ve Bilgi Sistemi ile İzlenmesi Projesi (İZDOGAP) kapsamında kurulan
İZDOGAP Sıklaştırma GPS Ağı verileri kullanılmıştır. İZDOGAP Sıklaştırma GPS ağının gözlem planı ikinci dereceden bir ağırlık
optimizasyonu ile elde edilmiştir. Bu ağ 2009 ve 2010 yıllarında gerçekleştirilen GPS ölçüleri ile ayrı ayrı değerlendirilmiş ve
İZDOGAP ağının sağlamlık yönünden yetersiz noktaları sorgulanmıştır. Bu ağın tüm noktaları için hesaplanan düzeltilmiş yer
değiştirme büyüklükleri irdelendiğinde, global yer değiştirme büyüklüklerinin daha iyimser sonuçlar verdiği gözlenmiştir. Öte yandan
bir noktadaki lokal yer değiştirme vektörü komşu noktaların oluşturduğu ortak yüzeyi temsil eder ve bu nedenle gözlemlerin
ağırlıklarına ve ağdaki yerine karşı oldukça duyarlı sonuçlar sergilerler. Bu özelliğin bir sonucu olarak, yüzeydeki olası aykırılıkları
da ortaya çıkartabilirler. Sonuç olarak; bu çalışmamızda lokal bir karşılaştırma ölçütü olarak kullanmakta olduğumuz yer değiştirme
vektörünün yerel bir sorgulama detektörü olarak kullanılması önerilmektedir.
Anahtar Kelimeler :
Algılayabilirlik, Gerinim, GNSS, Güvenirlik, Jeodezik Ağlar, Sağlamlık.
Kaynak :