Koyu Mod:
Yazar :
Şenay DEMİREL, Umut AYDAR
Özet :
Kentlerin büyümesine paralel olarak ihtiyaçları da büyümektedir. Bu ihtiyaçların başında kentin; su, iletişim ve enerji ihtiyaçları
gelmektedir. Bu yüzden şebekelerle ilgili yapılan çalışmalarda alınacak kararlar hızlı ve pratik olmalıdır. Bu durumda Altyapı Bilgi
Sistemleri devreye girmektedir. Altyapı Bilgi Sistemlerinin içme suyu, atık su ve yağmursuyu şebekelerine ait kısmında yapılan
çalışmalar ele alınarak; ülkemizde gösterilen faaliyetler, üretim aşamaları, kullanılan yöntemler, karşılaşılan sorunlar, Altyapı Bilgi
Sistemi kurulumu ve kullanımından beklenen faydalar düşünüldüğünde sistemin gerekliliği düşünülmüş ve hayata geçirilmesi
amaçlanmıştır. Bu incelemeler sonucunda ülkemizdeki çalışmaların kurulumu ve yaşatılması konusunda maliyet, tasarım, veri elde
etme ve sistemin devamlılığını sağlama konularında problemlerle karşılaşıldığı görülmüştür.
Bir CBS uygulaması olan Altyapı Bilgi Sistemleri; içme suyu, atık su, yağmursuyu, doğalgaz, elektrik vb. altyapı bilgileri ile bunlara
ait üstyapı tesisleri arasındaki ilişkileri irdeleyen konumsal bir bilgi sistemi olarak tarif edilebilir. Altyapı Bilgi Sistemleri, Kent Bilgi
Sistemlerinin bir alt koludur. Altyapı Bilgi Sistemi, kentte mevcut olan içme suyu, kanalizasyon, yağmursuyu şebekelerine ait grafik
ve grafik olmayan (sayısal ve sözel) veri- lerin toplanması, uygun yazılım ve donanımlar kullanılarak bir veri tabanına aktarılması ve
değişik yapıdaki veriler arasında ilişkiler kurularak, bu sistemlere ait sorgu ve analizlerin yapılmasıyla kentin şebeke sistemlerine ait
problemlerin hızlı ve sağlıklı bir şekilde çözülmesine olanak sağlayan işlemler bütünüdür. Ülkemizde, içme suyu ve kanalizasyon
şebekeleri son 10 yıla kadar klasik yöntemlerle yönetilmekteydi. Bugün gelinen noktada, nüfus artışı ve bu nüfus artışıyla doğru
orantılı olarak artan insan ihtiyaçları karşısında klasik yöntemlerle altyapı şebekelerinin sağlıklı olarak yönetilebilmesi mümkün
değildir. Karşılaşılan altyapı problemleri karşısında sağlıklı ve hızlı kararlar verebilmenin yolu Altyapı Bilgi Sisteminin
oluşturulmasından geçmektedir.
Çalışma, altyapı ( içme suyu, atık su, yağmur suyu, doğalgaz vb.) şebekelerinin projelendirilme evrelerinde yeni planlanan ya da
mevcut hatlarla çakışma analizlerinin yapılması; planlanan hatların imalatları sırasında mevcut şebekelere veya daha sonradan
yapılacak imalatların önceki imalatlara zarar vermesinin önlenmesi, en aza indirgenmesine yönelik 3 boyutlu veri tabanı modeli
oluşturulması ve 3B görselleştirme yazılımları ile modellerin oluşturulması amacını gütmektedir. Yeni yapılaşan bölgelerde
imalatların uygulanması sırasında şebekelerin çakışması, eski yerleşim birimlerinde ise daha önceden yapılmış mevcut şebekelerin
bulunması durumunda ise yeni bir şebekeninin imalatının yapılması-deplase edilmesi-bakım onarım amaçlı kazı çalışmalarının
yapılması esnasında mevcut şebeke hattına zarar verilmesi (koparmak, kırmak, patlatmak vb.) gibi durumlar bu konu ile ilgili çalışma
yapılması gereksinimi doğurmuştur.
Çalışma, şebekelere ait konum ve yükseklik bilgilerinin ait oldukları bölgeye dair öznitelik bilgilerileriyle (il adı, ilçe adı, semt adı,
cadde- sokak bilgileri, imalat tarihi vb.) ilişkilendirilerek ortak bir veri tabanında arşivlenmesini, böylelikle söz konusu olacak
bölgede yapılacak çalışmalara ışık tutmasını hedeflemektedir. Böylelikle çalışma sırasında mevcuttaki hatlara zarar verilmeyecek,
daha sonradan yapılan imalatları uygulayan kişiler kazı sırasında kazı alanındaki mevcut hatlardan haberdar olacaktır. Böylelikle
olası zararların önüne geçilmiş veya en aza indirgenmiş olacaktır. Bu hedef doğrultusunda zaman, maliyet, insan gücü yönünden
tasarruf kazanılacaktır.
Yapımı devam etmekte olan projelere bakıldığında genel olarak üst yapı, yol ve altyapı (atık su, yağmur suyu, içme suyu ,doğal gaz
deplase işleri vb.) projeleri paket halinde yüklenici firmaya verilmektedir. İş yapım süreleri aynı iş günlerine denk gelen firmalar
uhdelerinde bulunan altyapı şebekelerinin imalatı sırasında ya başka bir firmanın şebekesine yada il veya ilçeye bağlı idare tarafından
yapılmış mevcut şebekeye rastlamaktadır. Bu rastlantılar esnasında mevcuttaki şebekelerin konum bilgileri ve kot bilgileri
bilinmediğinden kazı sırasında koparma patlatma gibi zararlar verebilmektedir. Kazı sırasında rastlanılmayan şebekelere dolgu
sonrasında silindiraj yapıldığında da mevcut hatlara zarar verme durumu söz konusu olmaktadır. Zarar verilmemesi için şebekenin
döşendiği kot bilgisi bilinmeli ve boruların üst kotları kestirilerek borulara zarar vermeyecek kalınlıkta dolgu yapılmalı ve dolgu
malzemesi buna göre seçilmelidir. Kazı ve dolgu sırasında hem devam eden imalatları hem de daha sonradan aynı bölgede yapılacak
imalatları zora sokmayacak, zaman ve maliyet açısından zarara uğratmayacak önlemler alınmalıdır. Alınacak önlemlere istinaden bu
proje ile söz konusu bölgede devam eden projelerdeki altyapı şebekelerine ait konum bilgileri ve kot bilgileri elde edilerek bölgeye
ait altlık üzerinde gösterilecek ve öznitelik bilgileri ile katmanlar oluşturulacaktır. Veri toplama tarihi, yeri, görünebilirliği, var olma
durumu, ulaşılabilme durumu, konum verileri (X,Y,H), yakınlarında başka menholün olma durumu, türü, baca şekli, baca boyutları,
baca materyali, girişçıkış hat yükseklikler , kapak yarıçapı, kapak şekli, kapak materyali, , menholde merdiven olup olmama durumu,
ölçümü yapan personel ve fotoğraf ismi yada numarası gibi verilerin alınması ile öznitelik bilgileri elde edilerek sisteme
aktarılacaktır.
Böylelikle bölgedeki hem mevcut altyapı şebekeleri hem de imalatı yapılan/yapılacak olan altyapı şebekeleri aynı anda
görüntülenebilecek ve imalatına yeni başlanacak şebekelerin hafriyat çalışmalarında şebekeye zarar verecek olası ihtimaller en aza
indirilecektir.Lokal anlamda yapılan bir altyapı bilgi sistemi bulunmamakla birlikte, Ülkemizde bazı il ve ilçelerin belediyeleri
tarafından tüm il veya tüm ilçe için altyapı şebekelerinin bir bilgi sistemi üzerinde toplanması arşivlenmesi ve erişilmesi adına
çalışmalar yapılmıştır.Ancak bu çalışmalara bakıldığında altyapı hatlarının (içme suyu, atık su, yağmursuyu, doğalgaz, elektrik vb.) hepsinin tek bir
ortamda çakıştırılarak bir altlık üzerinde konumlarının ve yükseklik bilgilerinin yer aldığı bir çalışma yapıldığına rastlanılmamıştır.
Aynı zamanda bu sistemlerin yeni projelere yön verme ve olası zararları önlemekten daha çok şebeke arızası durumunda, arıza
noktasının bağlı olduğu vananın kolayca bulunabilmesi, vana tarafından yönetilen saha içerisinde bulunan bina sayısının
görüntülenebilmesi, atık su hatları akış yönlerine göre sınıflandırılarak hangi atık su arıtma tesisi ve terfi merkezine aktığı
ayrıştırılabileneceği konuları üzerinde durulmuştur ve bu hedefler doğrultusunda tasarlanmıştır.
Bir altyapı şebeke ağı imalatı, projelendirme safhasından yapım sürecine kadar farklı disiplinlerden paydaşların katkı sunduğu, karar
verici ve uygulayıcı pozisyonunda olduğu oldukça karmaşık bir süreçtir. Bu sürecin tüm paydaşlar tarafından doğru anlaşılarak iyi
yönetilmesi başarılı bir imalat için zorunludur. Dolayısıyla, üretim standartlarına uygunluğu denetleyen, kontrol edilebilir,
doğabilecek problemleri önceden belirlemeye olanak sağlayacak ve sorumlu paydaşların ortak kullanabileceği bir modele ihtiyaç
vardır. Böyle bir model, GIS (Coğrafi Bilgi Sistemleri) ve BIM (Yapı Bilgi Modellemesi) entegrasyonu ile mümkündür. GIS bilgisi
her ne kadar yollar, köprüler, havalimanları, demiryolu ağları ve diğer altyapıların, çevreleri bağlamında planlanma ve işletme
faaliyetleri için gerekli olsa da; BIM bilgisi, bu yapıların tasarımı ve inşası bakımından anahtar niteliğindedir. İkisini bir araya
getirince gerek altyapı gerekse yapı projelerinde yer alan paydaşlar, bulutta depolanan tüm bilgiler sayesinde dünyanın herhangi bir
yerinde, herhangi bir ortamdaki verileri yönetebildikleri gibi, bu verileri sürekli olarak dönüştürmek zorunda kalmadan farklı
bağlamlarda yeniden kullanabilecek ve başka amaçlara uygun hale getirebileceklerdir. Bu da hem inşaatı hem de işletmeyi daha
verimli hale getirerek, gerçek dünya bağlamında daha iyi bir tasarım sağlamak için, fiziksel yapının bir “dijital ikizinin”
oluşturulmasını sağlayacaktır. Dijital bir tasarımın gerçek bir coğrafyada, gerçek bir konuma yerleştirilmesi, tasarım ve inşaat
konusundaki başlangıç riskinin büyük kısmını ortadan kaldırır. Büyük altyapı projelerindeki en büyük gecikmeler, sosyal, ekonomik
ve çevresel etkilerin yoğun şekilde değerlendirilmesini içeren planlama ve ruhsatlandırma aşamalarından kaynaklanmaktadır. GIS,
CAD (Bilgisayar Destekli Tasarım) ve BIM birbirine bağlandığında, işletilebilirliği geliştirip, hataları ortadan kaldırmak mümkün
olacaktır. Bu teknolojik birleşme, kestirimci bakımda da önemli bir rol oynayacaktır. Daha akıllı şehirler oluşturmak için daha akıllı
planlama kararları verilmelidir. BIM ve GIS’i birbirine bağlamak bu sebeple oldukça önemlidir.
Bu çalışma ile altyapı bilgi sistemlerinin gerekliliği üzerinde durularak, “Akıllı Şehirler” hedefi doğrultusunda il veya ilçelerde
mevcut ve planlanan tüm altyapı ağlarını tek bir ortamda bulunması ve bu bilgiye ulaşılabilirliğin toplumsal etki olarak en büyük
katkısının, kazı çalışmaları esnasında hatların kopması patlaması gibi durumlarda o hatta yakın bölgedeki halkın elektrik, su ,
doğalgaz kesintisi yaşamasının azalması olacaktır.
Anahtar Kelimeler :
Coğrafi Bilgi Sistemi, Altyapı Bilgi Sistemi, Yapı Bilgi Modellemesi, Kent Bilgi Sistemleri, 3 Boyutlu Modelleme.
Kaynak :